Dinh thự họ Vương, Sà Phìn

Dinh thự họ Vương nằm trong thung lũng yên tĩnh ở Sà Phìn, cách Đồng Văn khoảng 15 km. Dinh thự được xây từ 1898 đến 1903 cho dòng họ Vương, gia tộc cai quản phần lớn cao nguyên thời bấy giờ. Toà nhà do thợ Trung Quốc thiết kế, dùng đá và gỗ tại chỗ — những cột gỗ chạm khắc, mái ngói, sân lát đá khiến nó trở thành một trong những công trình lịch sử đặc sắc nhất Hà Giang.

Dinh thự bố trí theo các lớp sân, toà chính ở giữa bao quanh bởi tường đá và nhà phụ. Đá xếp chính xác, chạm gỗ tỉ mỉ, toàn bộ khuôn viên được định hướng theo thuật phong thuỷ. Phải mất vài năm với lực lượng nhân công lớn mới hoàn thành, vật liệu được vận chuyển bằng tay qua đường núi. Đi bộ qua toà nhà hôm nay, bạn cảm nhận được quyền lực và nguồn lực mà dòng họ nắm giữ — và thung lũng này khi ấy cách biệt thế nào với phần còn lại của Việt Nam.

Công trình được xếp hạng di tích quốc gia năm 1993. Lần trùng tu năm 2010 sửa chữa hư hỏng đáng kể nhưng cũng thay đổi một số cấu trúc gốc, điều này gây tranh luận trong giới bảo tồn. Những gì bạn thấy hôm nay một phần là nguyên bản, một phần đã trùng tu. Các cột chạm và tường đá phần lớn còn nguyên gốc; một số kết cấu gỗ và mái là mới hơn.

Tham quan mất khoảng 30–45 phút. Có thu phí tham quan nhỏ (20.000 đồng năm 2020 — kiểm tra khi đến vì có thể đã thay đổi). Bên trong có vài bảng thuyết minh lịch sử, nhưng thông tin khá hạn chế. Giá trị thực sự là đi bộ chậm qua các sân, ngắm toà nhà — mạch nối đá, hoa văn chạm trên cửa, cách khuôn viên hoà vào thung lũng xung quanh.

Đường từ Đồng Văn đến Sà Phìn dễ đi, qua ruộng nương và các bản nhỏ người Mông. Có thể kết hợp dinh thự với Cột cờ Lũng Cú trong cùng nửa ngày, nhưng đi kỹ cả hai thì nên rời Đồng Văn sớm. Thung lũng Sà Phìn cũng là một trong những nơi hoa tam giác mạch nở vào tháng 10–11.

Một điều đáng lưu ý: lịch sử dòng họ Vương phức tạp và nhạy cảm — vai trò của họ bao gồm sản xuất và buôn bán thuốc phiện, mối quan hệ với các cộng đồng họ cai quản không đơn giản. Di tích trình bày phiên bản đơn giản hoá. Chúng tôi đề cập vì hiểu thật sự về quá khứ của cao nguyên là một phần để hiểu cao nguyên.