Bỏ qua đến nội dung
Menu
Đôi tay vẽ hoa văn trên vải lanh

Câu chuyện & Cập nhật

Người Mông trên cao nguyên đá: Sống trên đá, gửi gắm linh hồn vào đá

Văn hóa & Đời sống··Hà Giang 23
Trong bài viết này

Nếu nhìn từ trực thăng hay flycam xuống bốn huyện vùng cao Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn và Mèo Vạc, bạn sẽ thấy một biển đá tai mèo xám xịt nhấp nhô đến tận chân trời. Giữa sa mạc đá tưởng chừng không có sự sống ấy, những nếp nhà đất lặng lẽ nép mình, những khoảnh nương ngô xanh mướt mọc lên từ kẽ nứt và những dải váy xòe hoa dập dờn như cánh bướm.

Đó là thế giới của người Mông — tộc người kiên cường đã biến miền đá cằn cỗi thành quê hương máu thịt của mình qua hàng trăm năm di cư.


Vì sao người Mông chọn sống trên đỉnh đá nhọn?

Đồng bào người Mông trong trang phục truyền thống tại Mèo Vạc
Đồng bào người Mông trong trang phục truyền thống tại Mèo Vạc

Nhiều du khách lần đầu đặt chân lên cao nguyên đá thường tự hỏi: Tại sao người Tày, người Thái chọn những thung lũng bằng phẳng màu mỡ ven sông để cấy lúa nước, còn người Mông lại leo lên tận những đỉnh núi đá tai mèo heo hút cao trên 1.000 mét?

Lịch sử di cư cách đây hơn ba thế kỷ đã đẩy những bước chân người Mông lên mỏm đá biên viễn. Nhưng khi đã gắn bó với đỉnh núi mây mù, người Mông không còn xem đá là kẻ thù cản trở, mà coi đá là thành lũy che chở, là người bạn đồng hành suốt đời: “Sống trên đá, thác vùi trong đá”.

Họ học cách đục đá để đặt chiếc vạc ngô, học cách be bờ giữ lại từng nắm đất mùn trôi theo cơn lũ, và dùng chính những tảng đá tai mèo sắc nhọn nhặt từ lòng đất để dựng nên những bờ rào đá kiệt tác.

Người phụ nữ mặc trang phục dân tộc thu hoạch trên sườn đồi ở huyện Đồng Văn
Người phụ nữ mặc trang phục dân tộc thu hoạch trên sườn đồi ở huyện Đồng Văn

Bờ rào đá: Nghệ thuật xếp đặt không dùng một giọt vôi vữa

Em bé người Mông trắng tại bản Lũng Cú Đồng Văn
Em bé người Mông trắng tại bản Lũng Cú Đồng Văn

Đi qua những bản làng cổ như Lô Lô Chải hay thung lũng Sủng Là, bạn sẽ ấn tượng sâu sắc trước những bờ tường đá bao quanh nếp nhà trình tường.

Không có xi măng, không có chất kết dính, mỗi viên đá tai mèo gồ ghề, lởm chởm được người đàn ông Mông lựa chọn cẩn thận bằng mắt và bàn tay trần. Viên to kê chân, viên dẹp lèn thân, viên nhỏ chêm chặt vào các khe hở. Một bờ rào đá dài chục mét có thể mất hàng tháng, thậm chí cả năm ròng rã nhặt đá và xếp ghép.

Bờ rào đá vừa ngăn gia súc phá hoại nương rẫy, vừa chắn những cơn gió bấc buốt buốt xương tủy mùa đông. Nhưng kỳ diệu hơn cả, sau hàng chục năm chịu đựng nắng lửa và băng giá, những bức tường đá ấy vẫn đứng vững vàng, phủ một lớp rêu phong xanh ngắt tĩnh lặng.

Người phụ nữ Mông và em nhỏ trên sườn đồi đá ở huyện Đồng Văn
Người phụ nữ Mông và em nhỏ trên sườn đồi đá ở huyện Đồng Văn

Chiếc váy lanh: 41 công đoạn dệt nên phẩm giá

Khung cửi dệt vải lanh thủ công tại Làng Lùng Tám
Khung cửi dệt vải lanh thủ công tại Làng Lùng Tám

Nếu đá là biểu tượng cho sức chịu đựng của người đàn ông Mông, thì sợi lanh và hoa văn thổ cẩm là linh hồn của người phụ nữ.

Tại Hợp tác xã Lanh Lùng Tám, bạn sẽ tận mắt thấy những người bà, người mẹ ngồi tước từng sợi vỏ cây lanh mỏng manh. Người Mông quan niệm sợi lanh là sợi dây kết nối người sống với tổ tiên; khi qua đời, người Mông phải mặc áo váy bằng vải lanh thì tổ tiên mới nhận ra.

Người phụ nữ bên dụng cụ làm lanh ở huyện Quản Bạ
Người phụ nữ bên dụng cụ làm lanh ở huyện Quản Bạ

Để may được một bộ váy xòe truyền thống:

  1. Cây lanh thu hoạch phải phơi khô, tước sợi, giã dập cho mềm.
  2. Nối từng sợi lanh dài hàng kilomet hoàn toàn bằng tay không có mối gút cộm.
  3. Luộc nước tro bếp nhiều lần để tẩy trắng sợi.
  4. Dệt trên khung cửi hẹp, vẽ hoa văn bằng sáp ong rừng nóng chảy với bút đồng tinh xảo.
  5. Nhuộm chàm tự nhiên qua hàng chục lần nắng gió cho đến khi màu vải thẫm đen ánh xanh huyền bí.

Một chiếc váy lanh hoàn thiện có thể nặng tới vài kilogam, cứng cáp như một tấm giáp che chở người phụ nữ khi gùi củi qua gai góc rừng sâu và giữ ấm thân nhiệt giữa mùa đông âm độ.

Cụ bà mặc trang phục dân tộc đi trên đường núi ở huyện Đồng Văn
Cụ bà mặc trang phục dân tộc đi trên đường núi ở huyện Đồng Văn

Những điều người đi đường cần ghi nhớ khi vào bản

Người phụ nữ trẻ mặc trang phục dân tộc địu con ở chợ Mèo Vạc
Người phụ nữ trẻ mặc trang phục dân tộc địu con ở chợ Mèo Vạc

Người Mông rất trọng chữ tín và hiếu khách, nhưng không gian sống của họ có những ranh giới thiêng liêng mà du khách cần tôn trọng:

  • Bếp lửa và cột cái: Bếp lửa giữa nhà là nơi ngự trị của thần bếp, không tự ý dẫm chân lên kiềng hay gác chân sưởi đối diện người già. Cột cái trong nhà là nơi thờ cúng ma nhà, không treo quần áo hay tựa lưng vào.
  • Trang phục và chụp ảnh: Khi đi chợ phiên hay vào thăm bản, hãy mỉm cười và xin phép bằng một cử chỉ nhã nhặn trước khi giơ máy ảnh lên chụp chân dung. Tuyệt đối không cho tiền lẻ hay bánh kẹo cho trẻ nhỏ ven đường — điều này làm hỏng tính tự lập và khiến trẻ em bỏ học đi xin ăn.
  • Cửa chính và cửa phụ: Gian giữa là nơi đón khách quý và đặt bàn thờ. Phụ nữ người Mông thường đi lại bằng cửa ngách bên hông; du khách đến thăm nên bước vào từ cửa chính sau khi có lời mời của gia chủ.

Tác giả: · Nguồn: · Giấy phép:

Bấm vào ảnh để xem ghi công và nguồn đầy đủ