Bỏ qua đến nội dung
Menu
Làng Lô Lô Chải nhìn từ cột cờ Lũng Cú

Câu chuyện & Cập nhật

Nhà trình tường đất nện vs Nhà sàn gỗ: Hai triết lý sống thích nghi địa hình

Văn hóa & Đời sống··Hà Giang 23
Trong bài viết này

Trên cung đường khám phá Hà Giang, bạn sẽ liên tục chuyển đổi giữa hai bức tranh kiến trúc đối lập: vừa mới ngắm nhìn những nếp nhà sàn mái cọ thanh thoát giữa thung lũng lúa xanh rì ở Thôn Tha hay Du Già, chỉ sau vài con đèo dốc đứng, trước mắt bạn lại hiện ra những khối nhà đất màu vàng đất nung trầm mặc nép dưới tán đào ở Lô Lô Chải hay Phó Bảng.

Đó không phải là sự ngẫu nhiên của thẩm mỹ, mà là hai triết lý sinh tồn hoàn toàn khác nhau để thích nghi trọn vẹn với khí hậu và địa hình khắc nghiệt của miền cực Bắc.


Nhà trình tường: Pháo đài đất nện chống chọi gió buốt cao nguyên

Nếp nhà trình tường cổ kính tại Làng Lô Lô Chải
Nếp nhà trình tường cổ kính tại Làng Lô Lô Chải

Ở độ cao trên 1.200m so với mực nước biển của cao nguyên đá Đồng Văn, mùa hè nắng gắt như thiêu đốt nung nóng những khối đá tai mèo, còn mùa đông nhiệt độ thường xuyên rơi xuống dưới 5°C, thậm chí xuất hiện băng giá và sương muối buốt thấu xương.

Để sống sót qua những mùa đông dài dằng dặc ấy, người Mông và người Lô Lô đã hoàn thiện kỹ thuật làm nhà trình tường:

  1. Vách đất dày nửa mét: Đất sét dẻo được sàng lọc sạch sỏi đá, đổ vào khuôn gỗ rồi dùng chày gỗ giã chặt từng lớp một (gọi là “trình tường”). Bức tường đất sau khi khô rắn chắc như đá, dày từ 40 đến 50cm, tạo thành một lớp đệm cách nhiệt tự nhiên tuyệt vời: mùa đông gió bấc không thể xuyên qua, mùa hè nhiệt nóng từ đá tai mèo bị chặn đứng ở mặt ngoài.
  2. Cấu trúc khép kín: Nhà trình tường có rất ít cửa sổ, thường chỉ có một cửa chính và một cửa ngách nhỏ để hạn chế tối đa gió lùa. Trên mái thường có gác xép bằng ván gỗ (gọi là gác lửng) để tích trữ ngô khô, lương thực và làm chỗ ngủ ấm áp khi sương giá bao phủ.
  3. Mái ngói âm dương hứng nước: Những viên ngói máng úp ngửa đan xen nhau tạo nên khoảng rỗng thông thoáng. Mùa mưa, ngói âm dương dẫn dòng nước trong lành về bể trữ; mùa đông, lớp rêu phong bám trên ngói giữ lại hơi ấm bên trong ngôi nhà.
Những ngôi nhà mái ngói cũ trên phố ở thị trấn Đồng Văn
Những ngôi nhà mái ngói cũ trên phố ở thị trấn Đồng Văn

Đỉnh cao của nghệ thuật trình tường và xếp đá tai mèo trên cao nguyên đá chính là Dinh thự họ Vương tại thung lũng Sà Phìn. Được xây dựng như một pháo đài quân sự biệt lập khép kín giữa bốn bề núi đá, cụm dinh thự kết hợp tài tình giữa tường trình đất sét nện dày tới 60 cm, các bức tường thành xếp đá xanh nguyên khối không dùng chất kết dính và hệ thống giếng trời đón gió tự nhiên.

Dinh thự họ Vương nhìn từ trên cao
Dinh thự họ Vương nhìn từ trên cao

Bên trong dinh thự, ba dãy nhà tiền, trung và hậu dinh được bố trí theo hình chữ “Vương” quay quanh các sân trời lát đá xẻ thủ công. Kiến trúc này tạo nên luồng đối lưu khí tự nhiên: mùa hè hút gió mát thung lũng, mùa đông che chắn toàn bộ gió bấc thốc qua khe núi.

Sân đầu tiên của dinh thự họ Vương
Sân đầu tiên của dinh thự họ Vương

Nhà sàn gỗ người Tày: Sự thoáng đãng và nhịp thở của ruộng đồng

Khung cảnh bình yên của nếp nhà sàn gỗ tại Thôn Tha
Khung cảnh bình yên của nếp nhà sàn gỗ tại Thôn Tha

Rời khỏi cao nguyên đá khô cằn để xuôi về vùng lòng chảo TP Hà Giang hay thung lũng Yên Minh, khí hậu thay đổi rõ rệt: nóng ẩm nhiều mưa, sông suối chằng chịt và những cánh đồng lúa nước trù phú. Ở đây, người Tày lại chọn gắn bó với nhà sàn gỗ:

  • Cột gỗ nâng cao: Sàn nhà được nâng cách mặt đất từ 1,5 đến 2 mét bằng hệ thống cột gỗ lim hoặc nghiến vững chãi. Thiết kế này giúp người ở tránh được hơi ẩm bốc lên từ mặt đất sau những cơn mưa rừng nhiệt đới, ngăn côn trùng, rắn rết và thú dữ.
  • Vật liệu tự nhiên hòa hợp: Khung nhà bằng gỗ, sàn dát tre nứa hoặc ván mộc, mái lợp lá cọ dày hàng chục lớp. Cấu trúc mở với nhiều cửa sổ lớn giúp đón trọn những ngọn gió mát lành từ thung lũng thổi qua, giữ cho không gian bên trong luôn thoáng đãng và có mùi hương ngai ngái dịu nhẹ của gỗ rừng.
  • Tầng dưới và tầng trên: Theo tập quán xưa, gầm sàn là nơi cất nông cụ và nuôi gia súc; ngày nay, với phong trào homestay du lịch cộng đồng, tầng dưới được cải tạo sạch sẽ làm phòng khách, nơi thưởng trà và ăn cơm quây quần, còn tầng trên là nơi nghỉ ngơi yên tĩnh.

Điểm chung linh thiêng: Bếp lửa giữa nhà

Dù là nhà vách đất trình tường lạnh buốt trên đỉnh núi hay nhà sàn gỗ lộng gió bên bờ suối, trái tim của mỗi ngôi nhà luôn là bếp than rực hồng đặt ngay giữa gian sinh hoạt chính.

Bếp củi không bao giờ tắt tro suốt mùa đông. Đó là nơi người già sưởi ấm đôi bàn tay nứt nẻ, nơi mẹ nấu nồi cám lợn và nồi mèn mén nghi ngút khói, nơi đàn ông nhâm nhi chén rượu ngô sau một ngày leo dốc, và nơi khách phương xa được mời ngồi xuống sẻ chia hơi ấm.

Khi bạn bước vào một nếp nhà vùng cao, hơi ấm từ bếp lửa chính là lời chào đón chân thành và mộc mạc nhất mà người bản địa dành tặng cho bạn.

Tác giả: · Nguồn: · Giấy phép:

Bấm vào ảnh để xem ghi công và nguồn đầy đủ