Bỏ qua đến nội dung
Menu
Lối vào chợ cổ ở phố cổ Đồng Văn

Câu chuyện & Cập nhật

Bát mèn mén trên nương đá: Thứ 'cơm ngô' nuôi lớn những thế hệ miền biên viễn

Ẩm thực vùng cao··Hà Giang 23
Trong bài viết này

Nếu có dịp ghé thăm một phiên chợ vùng cao như chợ Đồng Văn hay chợ Mèo Vạc vào sáng sớm Chủ nhật, bạn sẽ thấy những chiếc chõ gỗ bốc khói nghi ngút, bên trong chứa đầy một thứ bột màu vàng ươm, thoang thoảng mùi ngô non ngọt bùi.

Đó là mèn mén — thứ “cơm ngô” đã gắn bó máu thịt với người Mông từ thuở khai hoang mở đất trên miền đá xám.

Thế nhưng, không ít du khách khi háo hức xúc một thìa mèn mén đưa vào miệng lại vội vàng tìm nước uống vì cảm thấy bột khô khốc, bứ nghẹn ở cổ họng và vô cùng khó nuốt. Đó là bởi bạn chưa hiểu hết câu chuyện sinh tồn đằng sau hạt ngô và chưa biết cách thưởng thức món ăn này đúng điệu.


Sinh ra từ những kẽ đá không có giọt nước

Những bắp ngô vàng óng phơi bên hiên nhà đá
Những bắp ngô vàng óng phơi bên hiên nhà đá

Để hiểu vì sao người Mông ăn mèn mén thay cơm, bạn phải nhìn vào địa hình của bốn huyện cao nguyên đá.

Ở đây, nước ngọt hiếm hơn vàng. Đất canh tác chỉ là những hốc đá tai mèo bé bằng bàn tay, không một cánh đồng lúa nước nào có thể tồn tại. Cây trồng duy nhất có thể bám rễ sâu vào kẽ đá, chịu đựng gió bão và sương muối chỉ có cây ngô tẻ địa phương.

Hạt ngô thu hoạch về được phơi khô trên gác bếp suốt nhiều tháng để chống mọt. Khi ăn, người phụ nữ Mông phải trải qua một quy trình chế biến cực kỳ nhọc nhằn:

  1. Xay ngô bằng cối đá: Đôi thớt đá nặng hàng chục kilogam quay kẽo kẹt từ tinh mơ. Ngô được xay vỡ, sau đó sàng sẩy kỹ lưỡng để loại bỏ vỏ trấu và mầm mày, chỉ giữ lại phần bột ngô mịn đều.
  2. Ủ nước lần một: Bột ngô được rưới từng chút nước ấm, dùng hai bàn tay vò đều thật nhanh cho hạt ngô ngấm nước nhưng không được quá nhão hay vón cục.
  3. Đồ ngô hai lần hơi nước: Bột ngô được cho vào chõ gỗ (gọi là xửng), đặt lên chảo gang nước sôi để đồ lần một. Khi hơi ngô bốc lên thơm ngát, người ta đổ bột ra nia, dùng đũa cả đánh tơi, rảy thêm một chút nước rồi lại cho vào chõ đồ lần thứ hai. Lần đồ thứ hai này giúp hạt bột ngô chín thấu, mềm xốp và giữ được vị ngọt tự nhiên của ngô đá.

Nghệ thuật ăn mèn mén: Không bao giờ ăn khan

Bát mèn mén bột ngô vàng óng truyền thống tại Đồng Văn
Bát mèn mén bột ngô vàng óng truyền thống tại Đồng Văn

Người Mông không bao giờ xúc một thìa mèn mén khô khốc đưa thẳng vào miệng như ăn cơm tẻ miền xuôi. Thưởng thức mèn mén là một sự phối hợp hương vị mộc mạc mà tinh tế:

  • Chan canh cải mèo: Bên cạnh bát mèn mén vàng ruộm luôn luôn có một bát canh rau cải mèo nấu gừng hoặc nấu nước xương sôi sùng sục. Người ta múc một thìa mèn mén thả vào bát canh, khuấy nhẹ cho bột ngô hòa quyện vào nước dùng. Vị bùi bùi, thơm ngọt của ngô đá lập tức làm dịu đi vị đắng thanh của lá cải mèo, tạo nên một cảm giác ấm êm, dễ nuốt lạ kỳ.
  • Ớt nướng than hồng: Người vùng cao ăn rất cay để chống lại cái lạnh cắt da của núi đá. Một quả ớt chỉ thiên tươi nướng xém vỏ trên than củi, dầm nát vào bát canh kèm chút muối hạt sẽ đánh thức mọi giác quan của bạn trong buổi sớm mùa đông.
  • Ăn cùng thắng cố: Tại các quán rượu chợ phiên, mèn mén là bạn đồng hành tuyệt vời của chảo thắng cố ngút ngàn thảo mộc. Vị béo ngậy của thịt ngựa quyện cùng bột ngô dẻo bùi khiến người ta có thể ngồi lai rai cả buổi sáng không biết chán.

Bài học về phẩm giá từ hạt ngô trên đá

Hai cụ bà mặc trang phục dân tộc ngồi bên gùi ở chợ Mèo Vạc
Hai cụ bà mặc trang phục dân tộc ngồi bên gùi ở chợ Mèo Vạc

Mèn mén không phải là cao lương mỹ vị, và có thể nó sẽ không hợp khẩu vị của những ai đã quen với cơm dẻo canh ngọt chốn đô thành.

Nhưng khi bạn ngồi xuống chiếc ghế gỗ thấp bên hiên nhà trình tường, đón nhận bát mèn mén còn bốc khói từ tay một người bà tóc bạc, hãy nhớ rằng mỗi thìa bột vàng ươm ấy được đổi bằng mồ hôi, nước mắt và sự kiên trì phi thường của cả một đời người trên đá cằn. Đó chính là hương vị của sự sống bất diệt nơi địa đầu Tổ quốc.

Tác giả: · Nguồn: · Giấy phép:

Bấm vào ảnh để xem ghi công và nguồn đầy đủ